|
Written by Piotr Zielonka
|
Wyobraźmy sobie, że mamy pomysł na biznes: szybki zysk około miliona dolarów. Jest tylko jedna wątpliwość. Pomysł jest niebezpiecznie prosty i niemal każdy może na niego wpaść. Jeśli tak się stanie, nie będzie zysków. Co należy zrobić? Ryzykować i zainwestować w realizację pomysłu, czy zrezygnować z uwagi na wysokie prawdopodobieństwo, że stanie się popularny zanim go zrealizujemy? Pytanie wydaje się dosyć infantylne, a poza tym mamy
zdecydowanie zbyt mało danych, żeby na serio rozważać rozwiązanie takiego problemu. Pewnym sformalizowanym i mocno uproszczonym problemem przypominającym nieco opisane wyżej zagadnienie jest paradoks Newcomba. Paradoks Newcomba, nazwany tak od imienia swego odkrywcy, fizyka - Williama Newcomba jest jednym z najważniejszych i najszerzej dyskutowanych paradoksów współczesności. Popularność swą zdobył dzięki profesorowi filozofii z Harvardu, Robertowi Nozickowi (Gardner, 1996). Problem Newcomba został przedstawiony przez Jeffrey'a (1983, str. 15) w następującej oprawie: Ponadnaturalnie utalentowany demon potrafi przewidywać ludzkie zachowania. Demon ów może zdeponować w weekend milion dolarów na twoim rachunku bankowym. W poniedziałek rano przed wejściem do banku demon oferuje Ci bonus w wysokości tysiąca dolarów. Możesz odrzucić bonus, a tym samym liczyć wyłącznie na to, że demon dokonał w weekend wpłaty miliona dolarów na twoje konto. Albo możesz wziąć bonus i zarazem liczyć na to że demon dokonał w weekend wpłaty miliona dolarów na twoje konto. Posiadasz jednak następujące, ważne informacje. Jeśli demon przewidywał, że zrezygnujesz z bonusa, dokonał wpłaty miliona dolarów na twój rachunek. Jeśli jednak przewidywał, że zaakceptujesz bonus, nie wpłacił nic na twoje konto. W dotychczasowych 999 przypadkach demon za każdym razem trafnie przewidział zachowanie decydenta. Czy będzie rozsądne odrzucenie w poniedziałek rano bonusa w wysokości tysiąca dolarów? Podsumujmy: znakomicie przewidujący ludzkie decyzje demon deponuje na twoim koncie milion dolarów wtedy i tylko wtedy, gdy przewiduje, że odrzucisz w przyszłości bonus w wysokości 1000 dolarów. Pytanie brzmi: czy należy odrzucić bonus? Wiadomo, że demon nie może już zmienić swojej decyzji odnośnie zdeponowania miliona dolarów na koncie. Jeśli bowiem miał zdeponować ów milion - zrobił to w weekend poprzedzający poniedziałek. Istnieje także (niewielkie) ryzyko, że demon się jednak pomyli: my zrezygnujemy z bonusa, a on przewidywał, że go weźmiemy i wtedy nie otrzymamy zupełnie nic, ponieważ nie wpłacił miliona dolarów na nasze konto. W dotychczasowych kilkuset przypadkach demon ani razu się nie pomylił. Co więc należy robić? Podejście I. Widać, że jeśli odrzucimy bonus w wysokości 1000 dolarów, powinniśmy znaleźć na swoim koncie milion dolarów. Jeśli zaś zdecydujemy się wziąć bonus, możliwe, że będziemy musieli zadowolić się jedynie marnym tysiącem dolarów, ponieważ nie znajdziemy miliona na naszym koncie. Demon bowiem dobrze przewiduje i dotychczas ani razu się nie pomylił. Czyli... odrzucamy bonus. Podejście II. W czasie kiedy podejmujemy naszą decyzję (poniedziałek rano) ewentualny przelew musiałby zostać już dokonany. Tak więc, należy wziąć oferowany przez demona bonus w wysokości 1000 dolarów. Żeby dodać nieco pikanterii paradoksowi Newcomba, wyobraźmy sobie, że decyzję o przyjęciu bądź odrzuceniu bonusa mamy podjąć w obecności moderatora. W przypadku jefreyowskiej wersji paradoksu Newcomba moderatorem jest urzędniczka banku. Patrzy ona po drugiej stronie okienka na monitor, widzi stan naszego konta i wie czy jest na nim milion dolarów czy nie. Czy w oczach urzędniczki banku nie jest czymś głupim, jeśli odrzucimy bonus? Spróbujmy potraktować problem Newcomba bardziej w sposób bardziej formalny. Tabela wypłat przedstawia się następująco: problem Newcomba przyjęcie bonusa odrzucenie bonusa demon przewiduje, że przyjmiesz bonus 1000$ 0$ demon przewiduje, że odrzucisz bonus 1 001 000$ 1 000 000$ Tabela 1.Tabela wypłat dla problemu Newcomba. Przyjęcie bonusa jest stategią dominujacą. Z Tabeli 1 widać, że przyjęcie bonusa dominuje nad odrzuceniem bonusa. Co to znaczy dominuje? Otóż w każdym przypadku wybór prezentowany w drugiej kolumnie, czyli przyjęcie bonusa przynosi większą wypłatę niż wybór prezentowany w trzeciej kolumnie, czyli odrzucenie bonusa. Według standardowej logiki podejmowania decyzji, jeśli jedna strategia dominuje nad drugą, powinna być bez wahania zaakceptowana: decydent powinien więc przyjąć bonus. Na czym więc polega paradoks? Otóż demon potrafi znakomicie przewidywać ludzkie zachowania. W związku z tym prawdopodobieństwo zdarzenia, że demon przewidzi przyjęcie bonusa pod warunkiem, że ty przyjmiesz bonus jest bliskie jedności oraz prawdopodobieństwo warunkowe, że demon przewidzi odrzucenie bonusa, jeśli bonus odrzucisz jest również bliskie jedności. Analogicznie, szansa, że demon się pomyli jest bliska zeru. Tak więc oczekiwana wartość przyjęcia bonusa jest bliska 1000 dolarów, natomiast oczekiwana wartość odrzucenia bonusa zbliża się do miliona dolarów. Czyli powinno się odrzucić bonus! Widzimy już, że powstaje sytuacja paradoksalna a problem Newcomba pokazuje sprzeczność pomiędzy dwoma pryncypiami klasycznej teorii decyzji. Jedno z rozwiązań paradoksu Newcomba zostało zaproponowane przez Raymonda Dacey'a et al. (1977). Kluczowym punktem dla tego podejścia jest sam sposób, w jaki zostaje przedstawiony problem decyzyjny. Często ma to ogromy wpływ na możliwość rozwiązania danego problemu. Tak więc paradoks Newcomba możemy przekształcić w taki sposób, aby stany natury, czyli zdolność demona do poprawnego przewidywania ukazać w następującym układzie: (Tabela 2) - przyjęcie bonusa odrzucenie bonusa demon przewiduje poprawnie 1000$ 1 000 000$ demon przewiduje niepoprawnie 1 001 000$ 0$ Tabela 2. Zmodyfikowana prezentacja problemu Newcomba. Brak strategii dominującej. Zauważmy, że w przypadku takiego przedstawienia problemu nie otrzymujemy żadnej wyraźniej dominacji. Nie mamy więc sytuacji takiej jak pokazana w Tabeli 1, gdzie w przypadku akceptacji bonusa otrzymywaliśmy za każdym razem wyższą wypłatę (druga kolumna Tabeli 1), niż w przypadku odrzucenia bonusa (trzecia kolumna Tabeli 1) niezależnie od tego czy demon się pomylił, czy nie. Wiedząc, że demon jest w stanie doskonale przewidywać ludzkie zachowania, możemy założyć, że następujące prawdopodobieństwa są wysokie i równe sobie. P(demon przewiduje poprawnie/ty przyjmujesz bonus) oraz P(demon przewiduje poprawnie/ty odrzucasz bonus) Skoro tak, to wartości oczekiwane obu strategii są równe odpowiednio około 1000 dolarów i milion dolarów. W takim więc razie decydent powinien wybrać drugą strategię, czyli odrzucenie bonusa i tym samym pozbywamy się paradoksu. Zwróćmy w tym miejscu uwagę na dwie kwestie. Pierwsza, że problem decyzyjny jest teraz nieco inny niż w oryginalnym problemie Newcomba (Tabela 1). Druga, że rozwiązanie podane powyżej można nazwać framingiem (czyli przedstawieniem w alternatywnej formie) problemu Newcomba. Obszerne badania empiryczne dotyczące framingu pokazują, że sposób, w jaki problem decyzyjny jest prezentowany może odgrywać kluczową rolę przy jego rozwiązywaniu. Innym zagadnieniem związanym z paradoksem Newcomba jest problem istoty przewidywania. Cóż bowiem znaczy, że demon doskonale przewiduje? Czy jest to przewidywanie oparte na intuicji, czy może ma pewne podstawy naukowe. I z kolei, czy to, że decydent jest świadomy doskonałości przewidywania demona może mieć kluczowy wpływ na jego zachowanie? Odpowiedzi na te pytania nie są trywialne, a zahaczają o problemy samospełniających i samowykluczających się przepowiedni, zwanych przez niektórych badaczy absorpcją teorii, a będących niedocenianymi, aczkolwiek kluczowymi zagadnieniami nauk społecznych. Literatura: 1. Dacey, R. Simmons, R., Curry, D., Kennelly, J. A Cognitivist Solution to Newcomb's Problem, American Philosophical Quarterly, 14:1, January, pp. 79-84, 1977 2. Gardner, M. Knotted Doughnuts and Other Mathematical Entertainments, W. H. Freeman Company, 1996 3. Jeffrey, R. C. The Logic of Decision, Chicago: University of Chicago Press, 1983 * Klasyczna wersja paradoksu Newcomba brzmi następująco: Ponadnaturalnie utalentowany demon potrafi przewidywać ludzkie zachowania. Demon ów stawia przed tobą dwa pudełka. Jedno zamknięte, drugie otwarte. W otwartym znajduje się 1000 dolarów. W zamkniętym pudełku może być milion dolarów lub może być ono puste. Możesz wybrać pomiędzy zabraniem obu pudełek, a zabraniem jedynie zamkniętego pudełka. Jak wiemy demon potrafi przewidywać ludzkie zachowania. Jeśli demon przewidział, że weźmiesz oba pudełka - do zamkniętego pudełka nie włożył miliona dolarów. dolarów. Jeśli demon trafnie przewidział, że weźmiesz tylko zamknięte pudełko, włożył tam milion dolarów. W dotychczasowych 999 przypadkach demon za każdym razem trafnie przewidywał zachowanie decydenta. Czy będzie rozsądne zabranie tylko zamkniętego pudełka?
Niniejszy tekst ukazał się w miesięczniku Nasz Rynek Kapitałowy (2, 2003) |
Copyright © 2010 Business Psychology. All Rights Reserved.
|
|
|
Psychologia Biznesu 
